Maria Skłodowska-Curie odkryła dwa pierwiastki chemiczne – polon i rad.
Jej osiągnięcia były jednak znacznie większe.
Wprowadziła do nauki pojęcie radioaktywności
i zapoczątkowała nową dziedzinę badań nad tym zjawiskiem.
Tekst powstał na podstawie książki prof. Tomasza Pospiesznego Nowa Alchemia czyli historia radioaktywności.
Wszystko zaczęło się od pozornie prostego pytania: dlaczego niektóre minerały zawierające uran emitują więcej promieniowania, niż powinny?
La bibliothèque numérique du Cirad en agronomie tropicale, domena publiczna
Tajemnica blendy smolistej
W 1897 roku Maria Skłodowska-Curie rozpoczęła systematyczne badania nad tajemniczym promieniowaniem odkrytym rok wcześniej przez Henri Becquerela. Szybko zauważyła, że niektóre minerały uranu, zwłaszcza blenda smolista, wykazują znacznie większą aktywność niż sam uran.
To prowadziło do niezwykłego wniosku: w minerale musiała znajdować się nieznana substancja, znacznie bardziej promieniotwórcza niż uran.
Maria postanowiła ją odnaleźć.
W tym samym okresie zaproponowała nazwę radioaktywność dla zjawiska samorzutnego emitowania promieniowania przez niektóre substancje. W polskiej publikacji początkowo użyła określenia „promieniowalność”, które później zastąpiła terminem promieniotwórczość.
Nowa metoda poszukiwania pierwiastków
Maria i Pierre Curie zastosowali metodę, która stała się fundamentem rozwijającej się radiochemii. Chemicznie rozdzielali kolejne składniki blendy smolistej, a następnie mierzyli promieniotwórczość każdej otrzymanej frakcji.
Nie szukali więc nowego pierwiastka dlatego, że zobaczyli go pod mikroskopem czy znaleźli charakterystyczną linię w widmie. Poszukiwali go, śledząc promieniowanie.
Dzięki temu odkryli, że aktywność promieniotwórcza koncentruje się w różnych frakcjach chemicznych, co doprowadziło ich do wniosku, że w minerale znajdują się co najmniej dwa nieznane pierwiastki.
Polon – pierwiastek nazwany na cześć Polski
Pierwszym z nich był polon.
18 lipca 1898 roku Maria i Pierre Curie ogłosili odkrycie nowej substancji promieniotwórczej, chemicznie zbliżonej do bizmutu. Zaproponowali dla niej nazwę polon, od nazwy ojczyzny Marii – Polski.
Był to gest o ogromnym znaczeniu symbolicznym. W 1898 roku Polska nie istniała na politycznej mapie Europy – pozostawała pod zaborami. Tymczasem jej nazwa pojawiła się w świecie nauki i w układzie okresowym pierwiastków.
Polon okazał się niezwykle trudny do badania. Występuje w naturze w śladowych ilościach, a jego aktywność z czasem wyraźnie maleje. To właśnie dlatego jego istnienie przez pewien czas budziło wątpliwości i wymagało dalszych badań.
Rad – pierwiastek, który zmienił świat
Kilka miesięcy później małżonkowie Curie dokonali kolejnego odkrycia.
W połowie listopada 1898 roku, pracując również z Gustave’em Bémontem, otrzymali substancję zawierającą bar. Jej promieniotwórczość była około 900 razy większa niż promieniotwórczość uranu.
26 grudnia 1898 roku ogłosili odkrycie drugiego nowego pierwiastka – radu.
W komunikacie naukowym podkreślili, że nowa substancja zawiera wprawdzie znaczne ilości baru, jednak jej niezwykła aktywność wskazuje na obecność nieznanego wcześniej pierwiastka. Tak narodził się rad.
Odkrycie było dopiero początkiem
Ogłoszenie odkrycia polonu i radu nie oznaczało końca pracy. Maria Skłodowska-Curie musiała jeszcze przekonać świat nauki, że nowe pierwiastki rzeczywiście istnieją.
W kolejnych latach prowadzono żmudne badania chemiczne i spektroskopowe. Maria poświęciła ogromną część swojej pracy na izolowanie substancji promieniotwórczych i badanie ich właściwości. Ostatecznie w 1910 roku, pracując z André Debierne’em, otrzymała metaliczny rad, dostarczając bezpośredniego dowodu jego istnienia.
Promieniotwórczość czy radioaktywność
Dziś najczęściej mówimy o radioaktywności, a równie często używamy słowa promieniotwórczość. Historia tych terminów prowadzi jednak bezpośrednio do Marii Skłodowskiej-Curie.
To właśnie Maria Skłodowska-Curie, badając niezwykłe promieniowanie odkryte wcześniej przez Henriego Becquerela, zaproponowała dla tego zjawiska francuską nazwę radioactivité. W polskiej wersji swojej pracy nie użyła jednak od razu słowa „radioaktywność”. Pierwotnie posłużyła się terminem promieniowalność, który następnie zastąpiła słowami promieniotwórczość lub radioaktywność.
Terminologia rozwijała się więc równolegle w różnych językach. Dziś podstawowe określenie tego zjawiska brzmi:
- francuski: radioactivité,
- angielski: radioactivity,
- niemiecki: Radioaktivität.
W polszczyźnie naukowej funkcjonuje termin promieniotwórczość, jednak jego międzynarodowym odpowiednikiem jest radioaktywność – słowo wywodzące się bezpośrednio z francuskiego radioactivité, zaproponowanego przez Marię Skłodowską-Curie.
Dlatego, patrząc z perspektywy współczesnej międzynarodowej terminologii naukowej, mówimy przede wszystkim o RADIOAKTYWNOŚCI.
Nie tylko polon i rad
Odpowiedź na pytanie „co odkryła Maria Skłodowska-Curie?” nie powinna więc ograniczać się wyłącznie do dwóch nazw w układzie okresowym.
Maria Skłodowska-Curie:
- odkryła polon,
- współodkryła rad,
- wprowadziła pojęcie radioaktywności,
- opracowała nową metodę poszukiwania substancji promieniotwórczych,
- stworzyła podstawy nowoczesnej radiochemii i badań nad promieniotwórczością.
Odkrycia Marii i Pierre’a Curie otworzyły drogę do dalszych badań nad budową materii i promieniowaniem. W ciągu następnych lat odkrywano kolejne pierwiastki promieniotwórcze oraz rodzaje promieniowania, a badania nad radioaktywnością całkowicie zmieniły fizykę i chemię XX wieku.
Badanie ciał radioaktywnych
Badania nad promieniotwórczością stały się podstawą doktoratu Marii Skłodowskiej-Curie. W 1903 roku obroniła na Sorbonie rozprawę Badanie ciał radioaktywnych, jedną z najważniejszych prac naukowych w historii badań nad promieniotwórczością.
Do współczesnego odczytania prac naukowych Marii Skłodowskiej-Curie staramy się również przyczyniać jako redaktorzy i wydawcy.
W 2025 roku opublikowaliśmy Wykłady Marii Skłodowskiej-Curie. Wybór, obejmujące między innymi pierwsze komunikaty naukowe dotyczące odkrycia polonu i radu. Natomiast w marcu 2026 roku ukazało się Badanie ciał radioaktywnych przez Maryę Skłodowską-Curie — pierwsze wydanie polskiego przekładu rozprawy doktorskiej Uczonej, przygotowane z komentarzem krytycznym i aparatem naukowym.
Obie publikacje pozwalają sięgnąć bezpośrednio do tekstów, w których Maria Skłodowska-Curie przedstawiała wyniki swoich badań i kształtowała język nowej dziedziny nauki.
Treści publikowane na stronie Kompendium Marii Skłodowskiej-Curie mogą być cytowane i wykorzystywane w celach naukowych, edukacyjnych i popularyzatorskich, pod warunkiem wyraźnego wskazania autora, tytułu tekstu oraz źródła. Prosimy również o zamieszczenie aktywnego linku do cytowanego materiału. Wykorzystanie tekstów w sposób wykraczający poza prawo cytatu wymaga uprzedniej zgody autorów lub podmiotów uprawnionych.